Tijdens een recente open les begon ik met een simpele vraag aan de deelnemers: “Heb je het gevoel dat alles in de wereld in een soort versnelling is gekomen?” De reacties waren verrassend eensgezind: ja, velen ervaren dat tijd steeds sneller lijkt te gaan. Voor je het weet is de week alweer voorbij, alsof dagen door je vingers glippen zonder grip.
Er zijn uiteraard veel verklaringen mogelijk voor dit fenomeen*. Een belangrijke ligt in de enorme hoeveelheid informatie die we vandaag de dag verwerken. Waar nieuws vroeger vooral via de krant, radio of televisie tot ons kwam, is informatie nu beschikbaar via talloze digitale kanalen. Iedereen die iets te zeggen heeft – of denkt te moeten zeggen – kan het direct delen. Het resultaat is een constante, razendsnelle doorstroom van beelden, berichten, updates en nieuws uit alle hoeken van de wereld. Iets wat in een verre tijdzone gebeurt, is binnen enkele seconden wereldwijd bekend. De vraag die hierbij rijst is: hoe kan een mens met zoveel informatie omgaan? Is er een grens aan wat wij kunnen ontvangen en verwerken?
Tegelijkertijd speelt zich iets subtieler af: onze waarneming van tijd zelf lijkt te verschuiven. Een kleine anekdote: vlak voor ik een les of presentatie geef, voelt een enkele minuut soms als een veel langere tijdspanne. Alsof de klok langzamer gaat – of ik sneller. Het lijkt alsof ik in die korte tijd veel meer informatie, spanning, voorbereiding en innerlijke activiteit ervaar dan in een gewone minuut.
Er is sprake van een duidelijke verschuiving in tijdsperceptie. In de Kabbala bestaat er een term voor dit soort verschuiving: Kefitsat Haderech – letterlijk: “het overslaan van de weg” of “wegverkorting”.
In de klassieke bronnen wordt dit begrip gebruikt om wonderbaarlijke gebeurtenissen te beschrijven waarbij afstanden in ruimte (en soms tijd) op onverklaarbare wijze worden overbrugd. De Talmoed noemt voorbeelden als Eliezer, de dienaar van Abraham, die in één dag van Israël naar Aram-Naharaïm reisde; of Jakob, die na zijn droom over de ladder op wonderlijke wijze terugkeerde naar de plaats van gebed van zijn voorouders. In chassidische verhalen duikt Kefitsat Haderech vaak op bij de Baäl Sjem Tov, wiens koets soms als een pijl voortvloog – niet door snelheid, maar door een andere ervaring van tijd en ruimte.
Maar buiten het wonderbaarlijke en legendarische aspect, biedt Kefitsat Haderech ook een metafoor voor iets diepers: een verandering in bewustzijn. In de Kabbala wordt namelijk gesteld dat wie de hogere, spirituele werelden wil waarnemen – werelden die niet onderworpen zijn aan fysieke wetten van tijd en ruimte – een andere waarnemingsmethode moet ontwikkelen. In plaats van tijd te zien als lineaire opeenvolging van seconden, minuten en uren, stelt de Kabbala een bewustzijn voor dat gericht is op oorzaak en gevolg – ofwel: op processen.
Als tijdsperceptie plaatsmaakt voor procesperceptie, kunnen we zeggen dat tijdseenheden veranderen in stappen of schakels van ontwikkeling. Niet: “hoeveel tijd kost iets?”, maar: “welke fase bevindt zich tussen oorzaak en gevolg?”
Wanneer ik terugdenk aan mijn eigen ervaring voor een les – de manier waarop één minuut zich uitrekt in intensiteit en activiteit – kan ik me afvragen: was dat een vorm van Kefitsat Haderech? Niet in fysieke zin, maar in het besef dat mijn bewustzijn van tijd tijdelijk werd vervangen door bewustzijn van proces. Is het mogelijk dat wat mensen tegenwoordig ervaren als versnelling, in feite een verschuiving is van tijdsperceptie naar procesbesef?
Misschien, in plaats van dat we 'teveel informatie' verwerken, ontwikkelen we manieren om met die overvloed om te gaan. Door van lineaire tijd over te stappen naar cyclisch of oorzakelijk denken. Door te leven in processen in plaats van in kloktijd. Dit zou niet alleen een verklaring zijn voor het gevoel van versnelling, maar ook een opening naar een nieuw soort bewustzijn. Een die – zoals Kefitsat Haderech suggereert – ruimte en tijd niet afschaft, maar overstijgt.
J.
